मध्यपूर्वमा जारी युद्धले विश्व ऊर्जा बजारमा गम्भीर हलचल ल्याएको छ। इरानले प्रभावकारी रूपमा होर्मुज जलडमरू वरपरको समुद्री मार्ग अवरुद्ध गरेपछि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढेको छ। शुक्रबार तेलको अन्तर्राष्ट्रिय मानक मूल्य प्रति ब्यारेल १०३ डलरभन्दा माथि पुगेको छ, जुन सन् २०२२ पछिको सबैभन्दा उच्च दैनिक बन्द मूल्य हो।

ऊर्जा बजारका विश्लेषकहरूका अनुसार यो मूल्यवृद्धि लगभग दुई साताअघि सुरु भएको इरानका विरुद्ध अमेरिकी इजरायली युद्ध पछि देखिएको हो। युद्ध सुरु भएयता तेलको मूल्य करिब ४० प्रतिशतले बढिसकेको छ।

विश्व ऊर्जा बजारमा देखिएको यो तीव्र उतारचढावले अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा नयाँ अनिश्चितता पैदा गरेको छ।

ट्रम्पले सुरुमा इरानी नागरिकलाई आफ्नै सरकारविरुद्ध उठ्न आह्वान गरेका थिए। तर शुक्रबार उनले यस्तो आन्दोलन गर्न इरानी नागरिकलाई ठूलो जोखिम हुने स्वीकार गरेका छन्।

उनका अनुसार इरानमा सरकार समर्थित सशस्त्र समूहहरूले विरोध प्रदर्शनलाई कठोर रूपमा दमन गर्ने सम्भावना हुन्छ।

“त्यहाँ सडकमा मेसिनगन बोकेका सुरक्षाकर्मी छन्, जसले विरोध गर्नेहरूलाई सिधै गोली हान्न सक्छन्,” उनले भने।

यसै वर्षको सुरुवातमा इरानमा भएको ठूलो विरोध प्रदर्शनलाई सरकारले कठोर रूपमा दमन गरेको थियो। मानवअधिकार समूहहरूका अनुसार त्यस क्रममा हजारौं प्रदर्शनकारी मारिएका थिए र हजारौं पक्राउ परेका थिए।

तेहरानमा सरकार समर्थक प्रदर्शन

यसबीच तेहरान मा शुक्रबार हजारौं मानिसले वार्षिक कुद्स दिवस प्रदर्शनमा भाग लिएका छन्।

इरान सरकारले आयोजना गर्ने यो प्रदर्शन सामान्यतया इजरायलविरुद्धको विरोधका रूपमा मनाइन्छ। प्रदर्शनकारीहरूले “इजरायल मुर्दाबाद” र “अमेरिका मुर्दाबाद” भन्ने नारा लगाएका थिए।

प्रदर्शनका क्रममा इजरायली झण्डा जलाइएको थियो।

यस प्रदर्शनलाई इरानको धार्मिक नेतृत्वप्रति जनसमर्थन देखाउने प्रयासका रूपमा पनि हेरिएको छ।

विश्व तेल आपूर्तिको मुख्य ‘घाँटी’

होर्मुज जलडमरू विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री मार्ग मानिन्छ। फारसको खाडीबाट बाहिरिने अधिकांश तेल यही मार्ग हुँदै विश्व बजारमा पुग्छ। अनुमान अनुसार विश्वमा प्रयोग हुने कुल कच्चा तेलको करिब पाँच भागमध्ये एक भाग यही जलमार्गबाट ओसारपसार हुन्छ।

तर युद्ध सुरु भएपछि इरानले तेल ट्यांकरहरूलाई धम्की दिन थालेपछि यस मार्गबाट जहाज आवतजावत लगभग बन्दजस्तै भएको छ। धेरै जहाज कम्पनीहरूले सुरक्षा जोखिमका कारण आफ्ना ट्यांकरहरूलाई अस्थायी रूपमा रोकेका छन्।

यसले ऊर्जा बजारमा आपूर्ति अभावको चिन्ता बढाएको छ।

पश्चिमी देशहरूको आश्वासन, बजारमा डर

अमेरिका र उसका सहयोगी देशहरूले बजारलाई स्थिर राख्न विभिन्न उपाय अपनाइरहेको बताएका छन्। धनी औद्योगिक राष्ट्रहरूले आफ्ना रणनीतिक तेल भण्डारबाट केही तेल बजारमा पठाउने घोषणा गरेका छन्।

यद्यपि यस्तो घोषणाले बजारमा तत्काल प्रभाव पारेको देखिएको छैन। ऊर्जा व्यापारीहरू अझै पनि होर्मुज क्षेत्रमा जहाज आवतजावत कहिले सुरक्षित हुन्छ भन्ने कुरामा अनिश्चित छन्।

पश्चिमी सैन्य अधिकारीहरूले तेल ट्यांकरलाई युद्धपोतको सुरक्षा दिएर जलडमरू पार गराउने सम्भावनाबारे पनि छलफल गरेका छन्। तर अहिलेसम्म त्यस्तो अभियान सुरु भएको छैन।

अमेरिकी सैन्य गतिविधि तीव्र

यसैबीच पीट हेगसेथ ले पत्रकार सम्मेलनमा होर्मुज क्षेत्रमा देखिएको अवरोधलाई “हामीले सम्हालिरहेको अवस्था” भएको बताएका छन्।

उनका अनुसार अमेरिका मध्यपूर्व क्षेत्रमा आफ्नो सैन्य उपस्थिति अझ बढाइरहेको छ। अमेरिकी अधिकारीहरूले थप २५०० मरीन सैनिक तीनवटा युद्धपोतमार्फत पठाइँदै गरेको जानकारी दिएका छन्।

पहिलेदेखि नै करिब ५० हजार अमेरिकी सैनिक मध्यपूर्व क्षेत्रमा तैनाथ छन्। नयाँ सैनिक तैनाथीको उद्देश्य भने स्पष्ट गरिएको छैन।

विश्लेषकहरूका अनुसार यस कदमले होर्मुज क्षेत्रमा सम्भावित सैन्य सुरक्षा अभियानको तयारी संकेत गर्न सक्छ।

ट्रम्पको प्रतिक्रिया

ट्रम्प ले तेल संकट अस्थायी हुने दाबी गरेका छन्। उनका अनुसार युद्ध छिट्टै अन्त्य हुने सम्भावना छ।

यद्यपि युद्ध सुरु भएपछि अमेरिकी प्रशासनले इरानले होर्मुज जलडमरूलाई रणनीतिक दबाबको रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने सम्भावनालाई पर्याप्त रूपमा आँकलन नगरेको आलोचना भइरहेको छ।

होर्मुज जलडमरू लामो समय बन्द भए विश्व ऊर्जा बजारमा गम्भीर संकट आउन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

युद्धका अन्य घटनाक्रम

अमेरिकी सैन्य विमान दुर्घटना

अमेरिकी सेनाले प्रयोग गर्ने इन्धन भर्ने विमान Iraq मा दुर्घटनाग्रस्त हुँदा चालक दलका सबै ६ सदस्यको मृत्यु भएको छ। अमेरिकी सेनाले दुर्घटनाको अनुसन्धान सुरु गरेको जनाएको छ।

विद्यालयमा आक्रमणको अनुसन्धान

फेब्रुअरी २८ मा इरानको एक प्राथमिक विद्यालयमा भएको घातक हवाई आक्रमणबारे अनुसन्धान सुरु गरिएको छ।

इरानी नेतृत्वको अवस्थाबारे दाबी

अमेरिकी रक्षा विभागका अनुसार इरानका नयाँ सर्वोच्च नेता Mojtaba Khamenei युद्धको प्रारम्भिक आक्रमणमा घाइते भएको सम्भावना छ।

बढ्दो मानवीय क्षति

इरानले दिएको जानकारी अनुसार युद्ध सुरु भएयता कम्तीमा १,३४८ सर्वसाधारणको मृत्यु भएको छ।

त्यसैगरी लेवनान मा इजरायली आक्रमणका कारण झन्डै ८०० मानिस मारिएका छन् भने २,००० भन्दा बढी घाइते भएका छन्।

विश्व अर्थतन्त्रमा सम्भावित प्रभाव

अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार होर्मुज जलडमरू लामो समय बन्द भए विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर प्रभाव पर्न सक्छ।

तेलको मूल्य निरन्तर बढेमा पेट्रोलियम पदार्थ महँगो हुनेछ। त्यसले यातायात, उद्योग, उत्पादन र खाद्य आपूर्ति प्रणालीमा लागत बढाउनेछ।

यसले विश्वभर मुद्रास्फीति बढाउने र आर्थिक वृद्धि घटाउने जोखिम पनि बढाउन सक्छ।

विशेषगरी तेल आयातमा निर्भर एशिया र युरोपका देशहरू यस संकटबाट सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने सम्भावना रहेको विश्लेषकहरू बताउँछन्।