जुर्गेन हेबरमासको निधनले दर्शनशास्त्र र वामपन्थी चिन्तनको क्षेत्रमा एउटा अपूरणीय रिक्तता पैदा भएको छ। उनको सम्पूर्ण बौद्धिक यात्राको केन्द्रमा हरप्रकारका अतार्किकता विरुद्धको एउटा गहन र दार्शनिक आलोचना निहित थियो। उनको दर्शनलाई गम्भीरताका साथ लिने हो भने, यसले उत्पीडन विरुद्धको संघर्षमा एउटा अपरिहार्य मार्गदर्शकको भूमिका खेल्ने निश्चित छ।

जुर्गेन हेबरमासका विचारहरू आजको विश्वव्यापी ध्रुवीकरण र सूचनाको अराजकतापूर्ण समयमा झन् बढी सान्दर्भिक भएका छन्। उनले प्रतिपादन गरेको ‘सञ्चारगत तर्कशीलता’ (Communicative Rationality) को सिद्धान्तले हामीलाई के सिकाउँछ भने, कुनै पनि लोकतान्त्रिक समाजको सफलता सत्ताको बल वा प्रचारबाजीमा होइन, बल्कि नागरिकहरूबीचको निष्पक्ष र तार्किक संवादमा अडिएको हुन्छ।

अहिलेको डिजिटल युगमा ‘फेक न्यूज’ र ‘इको चेम्बर’ (जहाँ मानिसहरू आफ्नै विचार मात्र सुन्न चाहन्छन्) को बोलबाला छ । त्यसले गर्दा सार्वजनिक विमर्श भयानक ढङ्गले प्रदूषित भइरहेको छ । यस्तो बेला हेबरमासको ‘सार्वजनिक वृत्त’ (Public Sphere) को अवधारणाले यसलाई पुनर्जीवित गर्न मद्दत गर्छ। उनी हरेक व्यक्तिले तर्कको आधारमा आफ्ना कुरा राख्न पाउने दमनरहित सञ्चारको वकालत गर्छन् । उनी गहन सिद्धान्तकार मात्र होइनन्, दक्षिणपन्थी कट्टरपन्थी र निरंकुश प्रवृत्तिका कडा आलोचक पनि हुन्। समाजलाई अतार्किकता र घृणाबाट जोगाउँदै एक समावेशी र समतामूलक ‘साझा संसार’ निर्माण गर्न चाहने जोसुकैका लागि हेबरमासलाई पढ्नु र बुझ्नु आजको अनिवार्य आवश्यकता हो।

दायित्वबोध

लोकतन्त्र, पुँजीवाद र मुक्तिकामी राजनीतिको सम्भावनाबारे सात दशकभन्दा लामो समयसम्म निरन्तर लेखन र चिन्तन गरेपछि, जर्मन दार्शनिक जुर्गेन हेबरमासको ९६ वर्षको उमेरमा गत शनिबार, मार्च १४ मा देहावसान भयो। राजनीतिक सिद्धान्तकार र दार्शनिकहरूको एउटा सिङ्गो पुस्ताका लागि उनका कृतिहरू एउटा बलियो आधारस्तम्भका रूपमा रहे। तीसभन्दा बढी पुस्तकका लेखक हेबरमासले हामी कसरी दमन र शोषणरहित समाजमा सँगै बाँच्न सक्छौँ भन्ने मौलिक प्रश्नहरूमा आफूलाई केन्द्रित राखे। यद्यपि, आजको समयमा उनका धेरै लेख रचनाहरू पर्याप्त मात्रामा पढिएका छैनन् र कतिपय अवस्थामा तिनलाई गलत ढङ्गले बुझ्ने गरिएको छ।

मैले बीस वर्षको उमेरमा ओटावास्थित कार्लेटन विश्वविद्यालयमा नीति व्यवस्थापन विषयमा स्नातक अध्ययन गर्दै गर्दा हेबरमासलाई पढ्न सुरु गरेको थिएँ। म कहिल्यै पनि खासै ध्यान दिएर काम गर्ने नीति विश्लेषक थिइनँ, बरु डगमगाउँदो क्याथोलिक आस्थाका कारण उत्पन्न भएको अन्तहीन अस्तित्ववादी संकटलाई सुल्झाउन म आफ्नो समय खर्चिन रुचाउँथे। माध्यमिक विद्यालयको पढाइ सकेलगत्तै मैले दर्शनशास्त्र पढ्न थालेको थिएँ, तर त्यसको राजनीतिक अन्तर्यतर्फ भने मेरो खासै ध्यान गएको थिएन।

हेबरमासका लेखनीहरू कुनै पनि अर्थमा ‘दूरगामी’ वा ‘चामत्कारिक’ छैनन्। “ईश्वरको मृत्यु भयो!” वा “अस्तित्वको अर्थ के हो?” जस्ता गर्जनपूर्ण र बिजुली चम्किएझैँ लाग्ने सूक्ति वा चिन्तनको आशा उनीबाट नगरेकै बेस हुन्छ।

सुरुवाती दिनहरूमा म विशेषगरी निकै पुरातनपन्थी र प्रतिक्रियावादी विचारकहरूतर्फ आकर्षित भएको थिएँ। कार्ल स्मिट, फ्रेडरिक नित्से र विशेषगरी मार्टिन हाइडेगरका विचारहरूलाई मैले एउटा स्पन्जले पानी सोसे झैँ आफूभित्र समाहित गरेको थिएँ भन्नुमा कुनै अतिशयोक्ति हुने छैन। उनीहरूको चिन्तनमा धार्मिक तीव्रता र एक किसिमको लुप्त सम्भ्रान्तवादको मिश्रण थियो। क्यासियरको रूपमा काम गर्दा वर्षौंसम्म झर्किला ग्राहकहरूलाई झेल्नुपर्दा उब्जिएको मेरो उदासी र छटपटीसँग ती विचारहरू पूर्ण रूपमा एकाकार भए। हाइडेगर र उनीजस्ता विचारकहरू मलाई ती दूरद्रष्टा चिन्तक जस्ता लाग्थे, जसले मेरो देशको पहिचान बनेको अत्यन्तै शिष्ट र ‘क्यानडेली उदारवाद’ प्रति घृणा र अनादर व्यक्त गर्थे। सायद अर्कै कुनै संसारमा हुन्थेँ भने म उनीहरूकै पदचाप पछ्याउँदै एउटा निकै भयावह र अन्धकारमय बाटोमा लागिसकेको हुने थिएँ।

हेबरमास कुनै पनि व्यक्तिको कट्टरपन्थी दक्षिणपन्थी सोचप्रतिको आशक्ति निको पार्न सक्ने दार्शनिक होलान् जस्तो लाग्दैनथ्यो। उनका लेखनीहरू कुनै पनि अर्थमा ‘दूरगामी’ वा ‘चामत्कारिक’ छैनन्। “ईश्वरको मृत्यु भयो!” वा “अस्तित्वको अर्थ के हो?” जस्ता गर्जनपूर्ण र बिजुली चम्किएझैँ लाग्ने सूक्ति वा चिन्तनको आशा उनीबाट नगरेकै बेस हुन्छ। बरु, उनीसँग जोडिनु भनेको व्यवहारिकता र सामान्य भाषाको दर्शनमार्फत ‘उत्तर-अध्यात्मिक’ चिन्तनतर्फको पेअर्सियन मोडबारे सिक्नु हो।

आफ्नो क्षमताको कहिल्यै सही लेखाजोखा गर्न नसक्ने स्वभावका कारण, मैले सिधै हेबरमासको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र चुनौतीपूर्ण मानिएको दुई खण्डको पुस्तक ‘थ्योरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन’ पढ्न सुरु गरेँ। सुरुमै मलाई यो मैले अहिलेसम्म पढेका सैद्धान्तिक कृतिहरूमध्येकै सबैभन्दा पट्यारलाग्दो लाग्यो। “कसले लेख्छ यस्तो?” भन्ने प्रश्न मेरो मनमा उब्जियो। म्याक्स वेबर, टालकोट पार्सन्स र संसारका लगभग हरेक सामाजिक सिद्धान्तकार र समाजशास्त्रीहरूका बारेमा गरिएका ती अन्तहीन र घुमाउरो चर्चाको अर्थ के थियो? यो पुस्तकको सम्पादक कहाँ हराएका थिए? हेबरमास किन सिधै मुख्य बुँदामा आएर ‘आदर्श वाक परिस्थिति’ र ‘अविकृत सञ्चार’ नै एउटा असल समाजको जग हुनुपर्छ भनेर बुझाउन सक्दैनथे? आधुनिकताको यो गहिरो आध्यात्मिक रिक्तताका सामु उनका ती नीरस लोकतान्त्रिक प्रक्रियाहरू किन कमजोर र अर्थहीन छन् भनेर तर्कपूर्ण सूची बनाउन मलाई अरू के नै चाहिएको थियो र?

मलाई सबैभन्दा बढी छोएको पक्ष त के थियो भने, हेबरमास कुनै पनि तर्कलाई केलाउँदा कति सावधानी र सूक्ष्मता अपनाउँथे। उनका लागि वेबर, पार्सन्स, कार्ल मार्क्स र अरूलाई “सही ढङ्गले” बुझ्नु र उनीहरूको सन्दर्भमा आफूलाई उभ्याउनु निकै महत्त्वपूर्ण थियो; किनभने उनीहरू महान् गुरुहरू थिए र उनीहरूप्रति त्यति सम्मान दर्शाउनु आवश्यक थियो।

बिस्तारै-बिस्तारै, मेरा लागि कुराहरू स्पष्ट हुन थाले। मैले त्यो पुस्तक जति बढी पढ्दै गएँ, त्यहाँ प्रस्तुत गरिएको अथाह ज्ञान र पाण्डित्य देखेर म उत्ति नै अनकनाउँदै प्रभावित हुन पुगेँ। बौद्धिक महत्वाकांक्षा बोकेको एउटा तन्नेरीका लागि यस्तो कुराबाट प्रभावित हुनु स्वाभाविकै थियो। तर मलाई सबैभन्दा बढी छोएको पक्ष त के थियो भने, हेबरमास कुनै पनि तर्कलाई केलाउँदा कति सावधानी र सूक्ष्मता अपनाउँथे। उनका लागि वेबर, पार्सन्स, कार्ल मार्क्स र अरूलाई “सही ढङ्गले” बुझ्नु र उनीहरूको सन्दर्भमा आफूलाई उभ्याउनु निकै महत्त्वपूर्ण थियो; किनभने उनीहरू महान् गुरुहरू थिए र उनीहरूप्रति त्यति सम्मान दर्शाउनु आवश्यक थियो।

यसबाहेक, सैद्धान्तिक इमानदारीको माग नै आफूले उनीहरूबाट लिएको ज्ञानको ऋणलाई स्विकार्नुपर्छ भन्ने थियो । ज्ञानलाई अझ परिष्कृत र सफा बनाउने भावनाका साथ उनीहरूका उपलब्धिहरूमाथि थप इँटा थप्नु र तिनको रचनात्मक आलोचना गर्नु नै सही मार्ग थियो।

त्यसै समयतिर मैले कार्लेटन विश्वविद्यालयका दुईजना प्राध्यापकहरूको कक्षा लिन थालेँ, जो मार्क्स र हेबरमासका विचारबाट निकै प्रभावित थिए। ती दुवै मेरा लागि अत्यन्तै प्रेरणादायी व्यक्तित्व बने र आज म जे छु, त्यसमा उनीहरूको ठूलो गुण छ। उनीहरू इराक युद्धको घोर विरोधी थिए र त्यस विरुद्ध हेबरमासले चलाएको अथक सक्रियताप्रति मेरो ध्यानाकर्षण गराए। आफ्ना नयाँ गुरुहरूको त्यो गहिरो समानुभूति र अहंकाररहित स्वभावले मेरो मनमा अमिट छाप छोड्यो। मलाई अचम्म लागेको कुरा त के थियो भने, उनीहरूले मैले पढेका दक्षिणपन्थी दार्शनिकहरूले जत्तिकै विचारलाई गम्भीरताका साथ लिन्थे, तर उनीहरूमा काल्पनिक आडम्बर र आत्मप्रशंसाको भाव भने कत्ति पनि थिएन।

मिडिया, वाकपटुता र अतार्किक मोहका कारण संवाद र सञ्चार कसरी विकृत र परिचालित हुन्छन् भन्ने कुरामा उनीहरू अनभिज्ञ थिएनन्। तर, उनीहरूका लागि समाधान भनेको ती समस्याहरू सुल्झाउने उपाय खोज्नु थियो, न कि आम जनमानसलाई ‘अचेत र तुच्छ’ ठानेर पन्छिनु।

हेबरमासबाट प्रेरित भएर उनीहरू के विश्वास गर्थे भने, एउटा असल दार्शनिक त्यो हो जसले आफ्ना कुराहरू आम जनतासामु सकेसम्म स्पष्ट रूपमा राख्छ र तर्कको शक्तिका आधारमा के सही र के गलत भन्ने निर्णय गर्ने अधिकार जनतालाई नै छोडिदिन्छ। पक्कै पनि, मिडिया, वाकपटुता र अतार्किक मोहका कारण संवाद र सञ्चार कसरी विकृत र परिचालित हुन्छन् भन्ने कुरामा उनीहरू अनभिज्ञ थिएनन्। तर, उनीहरूका लागि समाधान भनेको ती समस्याहरू सुल्झाउने उपाय खोज्नु थियो, न कि आम जनमानसलाई ‘अचेत र तुच्छ’ ठानेर पन्छिनु।

अनेकन मस्तिष्कहरूको एउटा जीवन

हेबरमासको जन्म सन् १९२९ मा जर्मनीमा भएको थियो। त्यो विश्व र जर्मन इतिहासकै एउटा अत्यन्तै उथलपुथलपूर्ण समय थियो, जसका झट्काहरूले उनको दर्शनमा सदैवका लागि एउटा गहिरो छाप छोडिदिए। सन् १९३९ को एउटा अनिवार्य सदस्यता सम्बन्धी कानुनका कारण, किशोर अवस्थामा नै हेबरमासलाई ‘हिटलर युथ’ मा भर्ती गरियो र नाजी युद्ध प्रयासहरूमा सहभागी हुन बाध्य पारियो। ती निर्माणकारी घटनाहरूलाई उनले आफ्नो जीवनभर एउटा महत्त्वपूर्ण सन्दर्भका रूपमा लिइरहे। यो भन्नुमा कुनै अतिशयोक्ति हुने छैन– उनको सम्पूर्ण बौद्धिक कार्यको मूल प्रेरणा नै समाजलाई कुनै पनि प्रकारको निरंकुश आवेगबाट सुरक्षित राख्ने एउटा तीव्र चाहना थियो।

सन् १९५६ मा हेबरमास ‘इन्स्टिच्युट फर सोसल रिसर्च’ मा आबद्ध भए, जसलाई पछि ‘फ्रान्कफर्ट स्कूल’ का रूपमा चिनिन थालियो।

सन् १९५० को दशकमा दर्शनशास्त्रको अध्ययन गरेका हेबरमासले १९५३ मा लेखेका केही विचार-प्रधान लेखहरूबाट प्रारम्भिक प्रसिद्धि कमाए, जसमा उनले हाइडेगर र उनका अनुयायीहरूले नाजी शासनसँगको आफ्नो निकटतालाई स्वीकार गर्न नसकेको भन्दै कडा आलोचना गरेका थिए। फासीवाद विरोधी र नाजीकरण उन्मूलनप्रतिको यो आजीवन प्रतिबद्धता जर्मन सार्वजनिक जीवनमा उनको हस्तक्षेपको एउटा मुख्य आधार बन्यो। सन् १९५६ मा हेबरमास ‘इन्स्टिच्युट फर सोसल रिसर्च’ मा आबद्ध भए, जसलाई पछि ‘फ्रान्कफर्ट स्कूल’ का रूपमा चिनिन थालियो। त्यहाँ उनलाई थिओडोर एडोर्नो, म्याक्स होर्कहाइमर र उदीयमान ‘क्रिटिकल थ्योरी’ का अन्य दिग्गजहरूले गहिरो प्रभाव पारे। त्यस दिनदेखि हेबरमास सधैँ वामपन्थी विचारको पक्षमा उभिए, यद्यपि उनी हरप्रकारका उग्रवादप्रति भने सधैँ सतर्क र सशंकित रहन्थे।

सन् १९६२ मा हेबरमासले आफ्नो पहिलो महत्त्वपूर्ण कृति ‘द स्ट्रक्चरल ट्रान्सफर्मेसन अफ द पब्लिक स्फेयर’ प्रकाशित गरे। यस पुस्तकसँगै उनले निकै गहन र रोचक विषयवस्तु तर सुन्दा नीरस लाग्ने शीर्षक भएका पुस्तकहरू लेख्ने एउटा नयाँ परम्पराको सुरुवात गरे। उनका पछिल्ला विशाल ग्रन्थहरूको तुलनामा यो पुस्तक छोटो भए तापनि, हेबरमासका आगामी दिनका चिन्तनका मुख्य आधारहरू यसै प्रारम्भिक कृतिमा भेटिन्छन्।

दार्शनिक दृष्टिकोणले निर्देशित यो सामाजिक सिद्धान्तको अध्ययनले ‘बुर्जुवा सार्वजनिक वृत्त’ (पब्लिक स्फेयर) को अवधारणालाई प्राकृतिक वा अपरिवर्तनीय मान्दैन। बरु, यसले कसरी परिवर्तनशील भौतिक अवस्थाहरूले बौद्धिक वर्ग, दार्शनिक र पत्रकारहरूको एउटा नयाँ तप्कालाई जन्म दियो भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ–जुन वर्गले पछि गएर पुनर्जागरण (इनलाइटनमेन्ट) र त्यसका क्रान्तिहरूको नेतृत्व गर्‍यो। एडमन्ड बर्क जस्ता पुरातनपन्थीहरूले तिनलाई “भ्रष्ट र छाडा कफी पसलहरूबाट फैलिएका बकवास” भन्दै डर र घृणाका साथ तिरस्कार गरेका थिए। तर हेबरमासको सोच फरक थियो।

राजनीतिक र धार्मिक अधिकारीहरूले माथिबाट लाद्ने वैचारिक सत्य, नैतिकता र कानुनको सट्टा, यी विषयहरूमा तल्लो तहबाटै तार्किक बहस गरी निर्णय गरिनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो।

उनले सार्वजनिक वृत्तभित्र लोकतान्त्रिक ढङ्गले संगठित सामाजिक जीवनको एउटा अंकुरण देखे। राजनीतिक र धार्मिक अधिकारीहरूले माथिबाट लाद्ने वैचारिक सत्य, नैतिकता र कानुनको सट्टा, यी विषयहरूमा तल्लो तहबाटै तार्किक बहस गरी निर्णय गरिनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो। यही अवधारणा पछि गएर राजनीतिक र आर्थिक लोकतन्त्रका लागि उदारवादी र समाजवादी दुवैखाले आकांक्षाहरूको एउटा बलियो जग बन्यो।

सन् १९६० को दशकको उत्तरार्धदेखि हेबरमासले निरन्तर रूपमा आफ्ना गहन कृतिहरू सिर्जना गरिरहे। उनको बौद्धिक विकासको क्रममा ‘नलेज एन्ड ह्युमन इन्ट्रेस्ट’ एउटा ठूलो फड्को थियो। मार्क्स, फ्रायड र जर्मन आदर्शवादी परम्परालाई आधार मान्दै हेबरमासले हामीलाई के थाहा छ (वा थाहा छ जस्तो लाग्छ) र हामी के चाहन्छौँ भन्ने कुराबीचको सम्बन्धलाई बुझ्ने प्रयत्न गरे। आफ्ना गुरु एडोर्नोको तुलनामा हेबरमास अलि बढी आशावादी थिए; उनले हामीले आफैँलाई अझ राम्ररी बुझ्न र आफ्ना स्वार्थहरूलाई थप तार्किक ढङ्गले पुन: परिभाषित गर्न सक्छौँ भन्ने विश्वास राखिरहे।

त्यसैगरी, ‘लेजिटिमेसन क्राइसिस’ ले हेबरमासको राजनीतिक सिद्धान्तको आधारभूत रूपरेखा प्रस्तुत गर्‍यो। यसले पुँजीवादी समाजहरूमा विभिन्न संकटहरू कसरी उत्पन्न हुन्छन् भन्ने कुराको सूक्ष्म परीक्षण गर्‍यो। उनले राज्यका विभिन्न प्रणालीगत क्षेत्रहरूलाई नागरिक समाजसँग अझ कसिलो गरी जोड्नुपर्नेमा जोड दिए, ताकि ती प्रणालीहरूद्वारा शासित नागरिकहरूले नै तिनलाई निर्देशित गर्न सकून्। यसमा अर्थतन्त्र र राज्य सत्ता दुवै समावेश थिए।

सन् १९८० र ९० को दशक हेबरमासको बौद्धिक साम्राज्य उत्कर्षमा पुगेको समय थियो। यसै अवधिमा उनका तीनवटा विशालकाय कृतिहरू प्रकाशित भए। तीमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कृति उनको दुई खण्डको महाग्रन्थ ‘थ्योरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन’ थियो, जसमा उनले हाम्रो दैनिक जीवनका तार्किक संवादका स्रोतहरूलाई दमनकारी प्रणालीहरूले कसरी आफ्नो उपनिवेश बनाएका छन् भन्ने कुराको अन्वेषण गरे। यस प्रक्रियाले समाजलाई सबैको हित हुने गरी संगठित गर्ने हाम्रो क्षमतालाई नै धराशायी बनाइदिएको उनको ठम्याइ थियो।

दुई खण्डको महाग्रन्थ ‘थ्योरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन’ मा उनले हाम्रो दैनिक जीवनका तार्किक संवादका स्रोतहरूलाई दमनकारी प्रणालीहरूले कसरी आफ्नो उपनिवेश बनाएका छन् भन्ने कुराको अन्वेषण गरे।

आफ्नो मौलिक दर्शन प्रतिपादन गर्ने क्रममा हेबरमासले दर्शनशास्त्रको इतिहासलाई नै नयाँ ढङ्गले व्याख्या गर्ने प्रयास पनि गरे, जसको परिणाम स्वरूप ‘द फिलोसोजिकल डिस्कोर्स अफ मोडर्निटी’ र ‘बिट्विन फ्याक्ट्स एन्ड नर्म्स’ जस्ता व्यापक र विवादास्पद पुस्तकहरू जन्मिए। पहिलो पुस्तकमा उनले हेगेलदेखि नित्से र मिसेल फुकोसम्मका आधुनिक दार्शनिकहरूको लामो शृङ्खलामाथि कडा आलोचना प्रहार गरे। उनका अनुसार, सुरुमा व्यक्तिगत चेतनाले कसरी तार्किक ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ भन्ने सिद्धान्तहरूमा तर्क (Reason) लाई स्थापित गर्ने प्रयास गरे पनि अन्ततः दार्शनिकहरूले माया मारे र नयाँ खालका वामपन्थी तथा दक्षिणपन्थी अतार्किकतालाई अंगाले। हेबरमासको विचारमा यसै प्रवृत्तिले नै निरंकुश राजनीतिलाई मलजल गरिरहेको थियो। तार्किक बहस गर्ने र त्यसलाई स्थापित गर्ने कुनै पनि आधार बाँकी नरहेपछि, राजनीतिक र नैतिक मुद्दाहरू कि त जनमानसमाथि आफ्नो इच्छा लाद्ने ‘दूरद्रष्टा’ भनिने अधिनायकवादीहरूद्वारा सुल्झाइन्थे, कि त एउटा साझा संसार निर्माण गर्ने सोचबाटै मानिसहरू विमुख हुन्थे।

‘बिट्विन फ्याक्ट्स एन्ड नर्म्स’ राजनीतिक सिद्धान्तको एउटा अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण कृति थियो। यस पुस्तकमा हेबरमासले तार्किक सञ्चारमाथिको आफ्नो दार्शनिक जोडलाई अझ विस्तार गर्दै एउटा उच्च लोकतान्त्रिक र समतामूलक राज्य स्थापनाको पक्षमा बलियो तर्क प्रस्तुत गरे। यहाँ हेबरमासले जोन रल्स र रोनाल्ड ड्वोर्किन जस्ता विश्लेषणात्मक चिन्तकहरूसँग संवाद गर्दै आफ्नो बौद्धिक क्षितिज कति व्यापक छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरे। त्यतिबेला र अहिले पनि, म लगायत धेरैले उनको राजनीतिक दर्शन ‘क्रिटिकल थ्योरी’ र मार्क्सवादको प्रखर धारबाट निकै टाढा पुगेको भन्दै आलोचना गर्ने गरेका छन्।

एक किसिमले भन्नुपर्दा, उनको दर्शनमा ‘अति-प्राध्यापकीय’ गुण झल्किन्छ; जहाँ राजनीतिक जीवन एउटा उत्कृष्ट स्नातक गोष्ठी (ग्र्याजुएट सेमिनार) जस्तो हुनुपर्छ भन्ने विश्वास राखिन्छ। अर्थात्, विवेकी मानिसहरूले एक-अर्कालाई मनाउनेछन् र अन्ततः उत्तम तर्ककै जित हुनेछ। यस्तो चित्रणले हेबरमासको विचारको गहिराइलाई पूर्ण न्याय त गर्दैन, तर यो आरोप बारम्बार लाग्ने गर्दछ किनभने यसमा कताकता सत्यको अंश पनि लुकेको छ।

सन् २००० को दशकमा हेबरमासका कृतिहरूले बढ्दो रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको रक्षा र विभिन्न धार्मिक परम्पराहरूसँगको संवादमा आफूलाई केन्द्रित गरे। युगोस्लाभियाको गृहयुद्ध र सेप्टेम्बर ११ को घटनाले उनलाई राष्ट्रवादी र धार्मिक कट्टरपन्थीहरूको स्थायी शक्ति र त्यसबाट निम्तिन सक्ने खतराप्रति सचेत गरायो। जर्ज डब्लु बुस प्रशासनले इराकमा ‘मेसियानिक’ (मुक्तिदाताको शैलीमा) राष्ट्र-निर्माण गर्ने जुन एकपक्षीय निर्णय लियो, त्यसमा उनले यी दुवै संकुचित प्रवृत्तिहरूको प्रतिरूप देखे।

हेबरमासले आफूलाई कहिल्यै पनि समाजवादी भन्न छोडेनन्। तर, सन् २००० को दशकसम्म आइपुग्दा उनको समाजवाद स्पष्ट रूपमा सुधारवादी बनिसकेको थियो, यद्यपि उनी कट्टर वामपन्थीहरूबाट सिक्न सधैँ तयार रहन्थे।

फिलिप फेल्शले आफ्नो हालैको पुस्तक ‘द फिलोसफर: हेबरमास एन्ड अस’ मा पाठकहरूलाई यो स्मरण गराएका छन् कि हेबरमासले आफूलाई कहिल्यै पनि समाजवादी भन्न छोडेनन्। तर, सन् २००० को दशकसम्म आइपुग्दा उनको समाजवाद स्पष्ट रूपमा सुधारवादी बनिसकेको थियो, यद्यपि उनी कट्टर वामपन्थीहरूबाट सिक्न सधैँ तयार रहन्थे। ‘डिभाइडेड वेस्ट’ जस्ता निबन्ध सङ्ग्रहहरूमा हेबरमासले युरोपेली एकीकरणको परियोजनामा धेरै सकारात्मक सम्भावनाहरू देखे, तर त्यसका लागि उक्त परियोजना अझ बढी लोकतान्त्रिक दिशामा अघि बढ्नुपर्ने र गरिब राष्ट्रहरूको उत्थानमा लाग्नुपर्ने उनको सर्त थियो।

सन् २०१० को दशकसम्म आइपुग्दा धेरैलाई लागेको थियो कि असी वर्ष नाघिसकेका हेबरमास अब आफ्नो सक्रिय जीवनबाट विश्राम लिएर एउटा सुखद सेवानिवृत्ति बिताउने तयारीमा छन्। तर, ती अनुमानहरू गलत साबित भए। यदि १९९० को दशकमा हेबरमास सबैका लागि स्वीकार्य र निर्विवाद देखिन्थे भने, २०२० को दशकमा आइपुग्दा उनी एउटा अप्रत्याशित विवादको घेरामा परे। धेरै वामपन्थीहरूले उनीप्रति राख्ने संशयलाई बल पुग्ने गरी, गाजा संघर्षका क्रममा हेबरमासले इजरायलको आलोचनामा नरम शैली अपनाए र त्यहाँ भइरहेका घटनाहरूलाई व्याख्या गर्न ‘नरसंहार’ जस्ता शब्दको प्रयोगप्रति आफ्नो चासो र असहमति व्यक्त गरे।

यसले एउटा बृहत् बहसको रूप लियो, जहाँ एकातिर उनको बचाउ गरियो भने अर्कोतिर इजरायलप्रति उनको उदारवादी र नरम दृष्टिकोणको कडा आलोचना भयो। उनले यस्तो उदारता अमेरिका जस्ता अन्य देशहरूका हकमा कहिल्यै देखाएका थिएनन्। यो विरोधाभासपूर्ण व्यवहारको पछाडि सम्भवतः नाजी शासनको छत्रछायामा बाँच्नुपर्दा र त्यसमा सहभागी हुन बाध्य हुनुपर्दा उब्जिएको ऐतिहासिक दायित्व र आत्मबोधको भावनाले काम गरेको हुनसक्ने अनुमान गरियो।

२०२० को दशकमा आइपुग्दा उनी एउटा अप्रत्याशित विवादको घेरामा परे। धेरै वामपन्थीहरूले उनीप्रति राख्ने संशयलाई बल पुग्ने गरी, गाजा संघर्षका क्रममा हेबरमासले इजरायलको आलोचनामा नरम शैली अपनाए र त्यहाँ भइरहेका घटनाहरूलाई व्याख्या गर्न ‘नरसंहार’ जस्ता शब्दको प्रयोगप्रति आफ्नो चासो र असहमति व्यक्त गरे।

यस पछिल्लो राजनीतिक हस्तक्षेपले हेबरमासले ‘फ्रान्कफर्ट स्कूल’ को क्रान्तिकारी विरासतलाई त्यागेर यथास्थितिको संरक्षक बनेको आरोप लगाउँदै आएका आलोचकहरूको दाबीलाई बल पुर्‍यायो। रोचक कुरा के छ भने, यो विवाद ठ्याक्कै उनको दर्शनले पुनः आफ्नो प्रखर र उग्र रूप प्राप्त गर्दै गरेको समयमा आयो । सन् २०१९ मा हेबरमासले आफ्नो दोस्रो महाग्रन्थ भन्न सकिने ‘अल्सो अ हिस्ट्री अफ फिलोसफी’ (दर्शनको अर्को इतिहास) नामक तीन खण्डको पुस्तक सार्वजनिक गरे। यो कृति अत्यन्तै आश्चर्यजनक विद्वता र बौद्धिक उदारताको एउटा नमुना हो।

‘अल्सो अ हिस्ट्री अफ फिलोसफी’ यति विशाल, गहन र बहुआयामिक छ कि यसले सानातिना विषयमा हुनसक्ने जुनसुकै असहमति वा आपत्तिहरूलाई सजिलै छायामा पारिदिन्छ। तर यो केवल दर्शनको इतिहास मात्र होइन। यो पुस्तक पढ्दै जाँदा के कुरा स्पष्ट हुन्छ भने, विगतका वर्षहरूमा देखिने आशावादी हेबरमास अब बाँकी थिएनन्। उनले समसामयिक घटनाहरूको निकै कम चर्चा गरे तापनि, आफ्नो यस अन्तिम महान् कृति मार्फत उनले आधुनिकताको तार्किक, प्रगतिशील र समावेशी परियोजनालाई बलियो बन्दै गएका प्रतिक्रियावादी शत्रुहरूबाट जोगाउन र पुनर्जीवित गर्न आफ्नो सम्पूर्ण सामर्थ्य लगाएको स्पष्ट हुन्छ।

हेबरमासको बौद्धिक यात्रामा मार्क्सले पुनः एकपटक महत्त्वपूर्ण र सकारात्मक स्थान ओगटेका छन्। कुनै समय ‘फिलोसोजिकल डिस्कोर्स अफ मोडर्निटी’ मा कडा आलोचना गरिएका मार्क्सलाई ‘अल्सो अ हिस्ट्री अफ फिलोसफी’ सम्म आइपुग्दा हेबरमासले पुनर्जागरण (इनलाइटनमेन्ट) कालका एक सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरेका छन्।

यो कुरा निकै अर्थपूर्ण छ कि हेबरमासको बौद्धिक यात्रामा मार्क्सले पुनः एकपटक महत्त्वपूर्ण र सकारात्मक स्थान ओगटेका छन्। कुनै समय ‘फिलोसोजिकल डिस्कोर्स अफ मोडर्निटी’ मा कडा आलोचना गरिएका मार्क्सलाई ‘अल्सो अ हिस्ट्री अफ फिलोसफी’ सम्म आइपुग्दा हेबरमासले पुनर्जागरण (इनलाइटनमेन्ट) कालका एक सर्वोत्कृष्ट व्यक्तिको रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनले मार्क्सलाई त्यस्तो चिन्तकको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् जसले तर्क (Reason) को जीवन्त, आलोचनात्मक र क्रान्तिकारी शक्तिलाई अद्वितीय ढङ्गले पुनस्र्थापित गरे। यहाँ हामीले हेबरमासभित्रको त्यो ‘क्रिटिकल थ्योरीस्ट’ को पुनरागमन भएको सानो झलक देख्न सक्छौँ, जो अब उदारवादी कानुनी प्रक्रिया र अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूले मात्रै समाजलाई प्रबुद्ध बनाउन सक्छन् भन्ने कुरामा निकै निराश देखिन्थे। बढ्दो कुलीनतन्त्रको चलखेल र चरम परचक्री-घृणा (Xenophobia) को सामना गर्न अब तर्कलाई अझ शक्तिशाली हतियारहरूको आवश्यकता छ भन्ने उनको बुझाइ थियो।

हेबरमास धेरै कुराका लागि आलोचनाका हकदार छन्। मैले अगाडि नै उल्लेख गरिसकेको छु कि क्रिटिकल थ्योरीको प्रखर धारप्रति पूर्ण रूपमा वफादार रहन उनी चुक्दै गए। क्रिटिकल थ्योरीको निरन्तर निराशावाद र केवल “नकारात्मक” गुणलाई वामपन्थी राजनीतिका लागि एउटा निष्प्राण बाटोको रूपमा देख्नुमा उनी सही थिए। कुनै न कुनै सकारात्मक परियोजना त अघि सार्नै पर्थ्यो। तर, पुँजीवादप्रतिको आफ्नो आलोचनालाई (कम्तीमा अन्तिम अवस्थासम्म) नरम बनाउने हेबरमासको निर्णय र दक्षिणपन्थी राजनीतिको आकर्षणलाई कम आँक्ने उनको प्रवृत्ति दुवै सैद्धान्तिक असफलता थिए। यसको अर्थ यो थियो कि हेबरमास पौराणिक र कुलीन सिद्धान्तहरूको आकर्षण बुझ्नबाट सधैँ टाढा रहे; ती सिद्धान्तहरू जसमा आफू र आफ्नो समुदायलाई “तुच्छ जनमानस” भन्दा उच्च राख्ने तीव्र लालसा हुन्छ। उनको दर्शनसँग यस्ता स्थायी प्रतिक्रियावादी चाहनाहरूको सामना गर्न प्रभावकारी औजारहरू निकै कम छन्। यसबाहेक, हेबरमासले कतिपय राजनीतिक निर्णयहरूमा पनि गल्ती गरे। इजरायल-गाजा युद्ध र त्यहाँ भएका मानव अधिकारको चरम उल्लंघनप्रति उनले अपनाएको नरम शैली त धेरै उदाहरणहरूमध्येको एउटा प्रतिनिधि पात्र मात्र हो।

यी तमाम कमजोरीहरूका बाबजुद, हेबरमास वामपन्थी चिन्तनको क्षेत्रमा एक अपरिहार्य विचारकका रूपमा रहिरहनेछन्। उनको पुस्तकको आकारमा लिइएको अन्तर्वार्ता ‘थिङ्ग्स निडेड टु गेट बेटर’ (अवस्था सुध्रन आवश्यक कुराहरू) पढ्दा हेबरमासले आफ्ना मूल्यमान्यताहरूलाई व्यक्तिगत जीवनमा उतार्न कति धेरै प्रयास गरे भन्ने एउटा वास्तविक अनुभूति हुन्छ। उनी अरूसँग संवाद गर्न सधैँ तत्पर रहन्थे, आफ्ना विचारहरू सार्वजनिक परीक्षणका लागि अत्यन्तै इमानदारीका साथ प्रस्तुत गर्थे र आफ्नो लेखनमा स्पष्टता र शुद्धता कायम राख्न कडा परिश्रम गर्थे। यी केवल उनका व्यक्तिगत स्वभावका विशेषता मात्र थिएनन्। हेबरमासले के बुझेका थिए भने, एक वामपन्थी दार्शनिकको काम–चाहे ऊ भविष्यका लागि नयाँ योजनाहरू नै किन नकोरिरहोस्–कुनै ‘दिव्य सन्देश’ सुनाउने भविष्यवक्ता वा ‘आवाजविहीनहरूको आवाज’ बन्नु मात्र होइन। बरु, उसले गर्न सक्ने सानो योगदान भनेको ती आवाजविहीनहरूलाई उनीहरूकै आवाज फिर्ता दिनु हो, ताकि हामी सबै मिलेर एउटा साझा संसारको निर्माण गर्न सकौँ।

हेबरमासले सधैँ त्यस्तो व्यक्ति बन्ने प्रयास गरे, जस्तो उनले एक दार्शनिक हुनुपर्छ भनेर सोचेका थिए।

हेबरमासले कहिलेकाहीँ आफैँले कोरेको यो आदर्शलाई पूर्ण रूपमा पछ्याउन सकेनन् भन्ने कुराले स्वयं उनलाई पनि अचम्ममा पार्ने थिएन। यो समतामूलक र लोकतान्त्रिक भावनाले हामीमाथि कस्तो किसिमको नैतिक दबाब र माग राख्छ भन्ने कुरामा उनी अरू कोहीभन्दा बढी सचेत थिए। हेबरमासले सधैँ त्यस्तो व्यक्ति बन्ने प्रयास गरे, जस्तो उनले एक दार्शनिक हुनुपर्छ भनेर सोचेका थिए। आफ्नो जीवनको अन्त्यसम्म पनि उनले विचारको जगतमा सुधार ल्याउन र अवस्थालाई अझ राम्रो बनाउन निरन्तर संघर्ष गरिरहे।

दायित्वबाेधबाट