लेखक– राजगोपालसिंह बर्मा

२३ दिनसम्म उनले अन्नको एक गाँस पनि खाइनन्। उनको शरीरको तौल साढे सात किलोले घटिसकेको थियो। रगतमा चिनीको मात्रा अत्यन्त खतरनाक तहमा पुगेको थियो। चिकित्सकहरूले शरीरका महत्त्वपूर्ण अङ्गहरू प्रभावित हुन सक्ने चेतावनी दिइरहेका थिए। तर जब नेहा बोरा जन्तर–मन्तरको आन्दोलनस्थलको मञ्चमा उभिइन्, उनको शरीर कमजोर भए पनि आवाजमा कुनै कमजोरी थिएन।

घाइते विद्यार्थीतर्फ हेर्दै उनले भनिन्,

“हाम्रा घाउहरू नै राज्यको हिंसाको साक्षी बन्नेछन्।”

करिब २९ वर्षीया नेहा बोरा उत्तराखण्डकी हुन्। उनको बाल्यकालको केही समय सिलिगुडीमा बित्यो, जहाँ उनले दिल्ली पब्लिक स्कुल, सिलिगुडीबाट विद्यालय शिक्षा पूरा गरिन्। त्यसपछि उनी उच्च शिक्षाका लागि दिल्ली पुगिन्। दिल्ली विश्वविद्यालयबाट समाजशास्त्रमा स्नातक गरेकी नेहाले अध्ययनकै क्रममा जात, वर्ग, लैङ्गिक असमानता, सामाजिक शक्ति संरचना र संस्थागत विभेदका विषयलाई गहिरोसँग बुझ्ने अवसर पाइन्।

पछि उनले डा. भीमराव अम्बेडकर विश्वविद्यालय, दिल्लीबाट स्नातकोत्तर अध्ययन गरिन्। सामाजिक विज्ञान, संस्कृति, मानवीय अध्ययन र आलोचनात्मक चिन्तनका लागि परिचित यस विश्वविद्यालयले उनको सामाजिक चेतना, रंगमञ्चप्रतिको लगाव र सार्वजनिक सक्रियतालाई अझ स्पष्ट दिशा दियो।

नेहा रंगमञ्चसँग पनि आबद्ध छिन्। रंगमञ्चले उनको अभिव्यक्ति, सार्वजनिक उपस्थिति र जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने क्षमता सशक्त बनायो। त्यसैले उनका भाषणहरू तयार पारिएका राजनीतिक भाषणजस्ता लाग्दैनन्। उनी सिधै जनतासँग संवाद गर्छिन्। उनका वाक्य छोटा हुन्छन्, तर प्रभाव अत्यन्त गहिरो हुन्छ।

हाल उनी जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय (जेएनयू) अन्तर्गतको स्कुल अफ आर्ट्स एन्ड एस्थेटिक्समा विद्यावारिधि (पीएचडी) को तेस्रो वर्षकी शोधार्थी हुन्। यस केन्द्रमा चलचित्र, रंगमञ्च, प्रदर्शन कला, दृश्य संस्कृति तथा कलाका सामाजिक आयामहरूको अध्ययन गरिन्छ।

यही शैक्षिक पृष्ठभूमि नै उनको पहिचानको महत्त्वपूर्ण आधार हो। उनी केवल नारा लगाउने विद्यार्थी नेतृ होइनन्। उनी समाजशास्त्रकी विद्यार्थी, कला तथा प्रदर्शन अध्ययनकी शोधार्थी र रंगकर्मी पनि हुन्। कक्षा, पुस्तकालय, रंगमञ्च र आन्दोलन—यी चार आधारले उनको सार्वजनिक व्यक्तित्व निर्माण गरेका छन्।

जेएनयूमा अध्ययनका क्रममा उनी विद्यार्थी राजनीतिमा सक्रिय भइन्। उनी **अल इन्डिया स्टुडेन्ट्स एसोसिएसन (आइसा)**सँग आबद्ध भइन् र पछि त्यसकी राष्ट्रिय अध्यक्ष निर्वाचित भइन्। शिक्षा निजीकरण, विश्वविद्यालयमा शुल्क वृद्धि, छात्रावास, छात्रवृत्ति, जातीय विभेद, महिला सुरक्षा र लोकतान्त्रिक विरोधको अधिकार उनका प्रमुख एजेन्डा बने।

उनले भीडद्वारा हुने हत्याविरुद्ध आवाज उठाइन्। बिलकिस बानोका लागि न्यायको माग गरिन्। गाजामा मारिएका नागरिक, महिला र बालबालिकाको पक्षमा बोलिन्। दलित, आदिवासी, पिछडिएका समुदाय र अल्पसंख्यक विद्यार्थीका समान अधिकारको पक्षमा निरन्तर आवाज उठाउँदै आइरहेकी छन्। उनका अनुसार, शिक्षा केवल महँगो शुल्क तिर्न सक्ने र निजी कोचिङको खर्च धान्न सक्ने परिवारको विशेषाधिकार बन्नु हुँदैन।

जन्तर–मन्तरको आन्दोलन प्रश्नपत्र चुहावट, परीक्षा व्यवस्थामा देखिएको अव्यवस्था, बेरोजगारी र विद्यार्थी आत्महत्याजस्ता गम्भीर विषयका कारण सुरु भएको थियो। सामाजिक सञ्जालमा व्यंग्यात्मक रूपमा “ककरोच जनता पार्टी” नामबाट सुरु भएको अभियान छिट्टै सडक आन्दोलनमा परिणत भयो। देशका विभिन्न भागबाट विद्यार्थी दिल्ली पुगे। उनीहरूको मुख्य माग थियो—केन्द्रीय शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानको राजीनामा र परीक्षा प्रणालीको असफलताप्रति सरकारको जवाफदेहिता।

नेहा बोराले आफ्ना साथी मनीष कुमार र आमीन अमितोजसँग मिलेर अनिश्चितकालीन आमरण अनशन सुरु गरिन्। वातावरणविद् सोनम वाङचुक पनि उनीहरूसँग अनशनमा बसे। दिन बित्दै गए, तर सरकारसँग कुनै निर्णायक वार्ता भएन। नेहाको स्वास्थ्य निरन्तर बिग्रँदै गयो, तर उनले आन्दोलनको स्थान छाडिनन्।

अनशनको २१औँ दिन प्रहरीले सोनम वाङचुकलाई जबर्जस्ती अस्पताल लग्यो। त्यसबेला नेहाले भनिन्,

“सरकारले २१ दिनदेखि अनशनमा बसेका विद्यार्थी र सोनम वाङचुकको कुनै चासो लिएन। तर अहिले उनीहरूलाई जबर्जस्ती अस्पताल लैजान खोजिएको छ।”

उनले जनतालाई जन्तर–मन्तर पुग्न आग्रह गर्दै स्पष्ट भनिन्,

“यो आन्दोलन समाप्त भएको छैन। शिक्षामन्त्री धर्मेन्द्र प्रधानले राजीनामा नदिएसम्म यो आन्दोलन रोकिने छैन।”

संसद मार्चका क्रममा भएको प्रहरी दमनले उनलाई गहिरो रूपमा आहत बनायो। जन्तर–मन्तर फर्किएपछि उनले शान्तिपूर्ण रूपमा अघि बढिरहेका विद्यार्थीमाथि लाठी प्रहार, अश्रुग्यास प्रयोग र महिला प्रदर्शनकारीका शरीरका संवेदनशील अङ्गमा समेत डण्डा प्रहार गरिएको आरोप लगाइन्।

उनले भनिन्,

“हामी आफ्ना माग लिएर संसदतर्फ गएका थियौँ, तर हाम्रो टाउको फुटाइयो। इतिहासले यसलाई सम्झिनेछ।”

फेरि उनले भनिन्,

“हाम्रो शरीरमा बाँकी रहेका यी घाउहरूले राज्यको हिंसाको साक्षी दिनेछन्।”

मञ्चबाट उनले सावित्रीबाई फुले र फातिमा शेखलाई सम्झिइन्। गाली, अपमान र हिंसा सहँदै पनि बालिका र वञ्चित समुदायका लागि शिक्षाको ढोका खोल्ने ती अग्रणी महिलाको संघर्षलाई उनले आजको शिक्षा आन्दोलनसँग जोडिन्। उनको सन्देश स्पष्ट थियो—शिक्षा बचाउने लडाइँ वर्तमान विद्यार्थीका लागि मात्र होइन, आउने पुस्ताको भविष्यका लागि पनि हो।

पछि वरिष्ठ अधिवक्ता तथा राज्यसभा सदस्य कपिल सिब्बलले आफ्नो कार्यक्रम **”सेन्ट्रल हल”**मा नेहा बोरा, आमीन अमितोज र आन्दोलनमा सहभागी अनुष्का घोषसँग विस्तृत संवाद गरे। छलफलको केन्द्रमा विद्यार्थी आन्दोलन, नीट परीक्षा, प्रश्नपत्र चुहावट, शिक्षा सुधार र लोकतान्त्रिक अधिकार थिए।

नेहाले कपिल सिब्बलसँग भनिन् कि युवाहरूको आक्रोश एकाएक पैदा भएको होइन। वर्षौँको तयारीपछि प्रश्नपत्र चुहिन्छ, परीक्षा रद्द हुन्छ, नयाँ मिति महिनौँसम्म आउँदैन। परिवारले ऋण गरेर छोराछोरी पढाउँछन्, विद्य