आज चन्द्र ग्रहण लाग्ने भनिएको छ । चन्द्र ग्रहण के हो ? यो कसरी लाग्छ ? यसको बारेमा समाजमा प्रचलित विभिन्न धर्महरूको के राय रहेछ ?
चन्द्र ग्रहण बारे फैलाइएको अन्धविश्वास र वैज्ञानिक तथ्य को बारेमा आउनुस् केही छलफल गरौं।
आकाशमा देखिने सबैभन्दा रोचक प्राकृतिक घटनामध्ये एक हो चन्द्रग्रहण। हजारौं वर्षदेखि मानिसहरूले ग्रहणलाई रहस्यमय, डर लाग्दो वा दैवी संकेतको रूपमा हेर्दै आएका छन्। विज्ञानको विकासअघि मानिससँग यसको सही कारण बुझ्ने साधन थिएन, त्यसैले विभिन्न धर्म, संस्कार र मिथकहरूले ग्रहणलाई देवता, दानव, पाप वा अपशकुनसँग जोडिदिए।
तर आज विज्ञानले स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गरिसकेको छ कि चन्द्रग्रहण कुनै दैवी क्रोध, पापको परिणाम वा अलौकिक घटना होइन, बरु पृथ्वी, सूर्य र चन्द्रमाको अवस्थिति मिल्दा हुने पूर्ण प्राकृतिक खगोलीय प्रक्रिया हो।

चन्द्रग्रहण वास्तवमा के हो ?

चन्द्रग्रहण तब हुन्छ जब पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा आउँछ र पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमामा पर्छ।
यसलाई सरल रूपमा यसरी बुझ्न सकिन्छ:
जब चन्द्रमा पृथ्वीको गाढा छायाँ (Umbra) भित्र प्रवेश गर्छ, तब पूर्ण चन्द्रग्रहण देखिन्छ।
कहिलेकाहीँ चन्द्रमा रातो देखिन्छ, जसलाई “Blood Moon” भनिन्छ। यसको कारण पृथ्वीको वायुमण्डलबाट बङ्गिएको सूर्यको रातो प्रकाश चन्द्रमामा पुग्नु हो।
विभिन्न धर्म र संस्कृतिमा ग्रहणसम्बन्धी अन्धविश्वासहरू;

१. हिन्दू धर्ममा राहु–केतुको कथा;

हिन्दू पुराण अनुसार समुद्र मन्थनका बेला एउटा असुरले देवताबीच बसेर अमृत पिएको थियो। सूर्य र चन्द्रमाले त्यसको पोल खोलेपछि विष्णुले उसको टाउको काटिदिए। टाउको “राहु” र शरीर “केतु” बने। त्यसपछि राहुले सूर्य र चन्द्रमासँग बदला लिन ग्रहण लगाउने विश्वास फैलियो।
तर विज्ञानले देखाउँछ कि राहु–केतु कुनै वास्तविक जीव वा ग्रह होइनन्। ती केवल चन्द्रमाको कक्षाले पृथ्वीको कक्षालाई काट्ने काल्पनिक बिन्दु हुन्।

२. ग्रहणमा खाना खान नहुने विश्वास;

धेरै हिन्दू परिवारमा ग्रहणका बेला खाना खानु हुँदैन, पकाएको खाना फाल्नुपर्छ, गर्भवती महिलाले बाहिर निस्कनु हुँदैन भन्ने मान्यता छ।

वैज्ञानिक रूपमा:
ग्रहणको किरण विषालु हुँदैन।
खाना बिग्रने कुनै विशेष कारण हुँदैन।
गर्भवती महिलाको बच्चामा ग्रहणले असर पार्छ भन्ने कुनै प्रमाण छैन।
पहिले रेफ्रिजेरेटर नभएको समयमा लामो समय राखिएको खाना बिग्रन सक्थ्यो, त्यसलाई धार्मिक नियमसँग जोडियो।

३. इस्लाममा ग्रहणलाई ईश्वरको संकेत मान्ने धारणा;

केही मुस्लिम समुदायमा ग्रहणलाई अल्लाहको चेतावनी, प्रलयको संकेत वा पाप बढेको सूचक मानिन्छ।
यद्यपि इस्लामी विद्वानहरूको ठूलो भागले ग्रहण प्राकृतिक घटना हो भनेर स्वीकार गर्छन्।
ऐतिहासिक रूपमा पनि मानिसहरूले असामान्य खगोलीय घटनालाई दैवी सन्देशको रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका थिए।

४. क्रिश्चियन विश्वास;

कतिपय कट्टर ईसाई समूहले “Blood Moon” लाई अन्त्यकाल (End Times) को संकेत मान्छन्। बाइबलका केही पदलाई आधार बनाएर ग्रहणलाई प्रलयसँग जोडिन्छ।
तर खगोलशास्त्रले स्पष्ट रूपमा ग्रहणको समय, अवधि र प्रकार सयौं वर्षअघि नै गणना गर्न सक्छ। यदि यो अलौकिक घटना हुन्थ्यो भने यस्तो गणितीय भविष्यवाणी सम्भव हुने थिएन।

५. अन्य संस्कृतिका मिथक;

चीनमा ड्रागनले चन्द्रमा निल्छ भन्ने विश्वास थियो।
नर्स (Viking) संस्कृतिमा ब्वाँसाले चन्द्रमालाई खाइरहेको मानिन्थ्यो।
केही आदिवासी संस्कृतिमा ग्रहणलाई दुष्ट आत्माको आक्रमण मानिन्थ्यो।
यी सबै मिथक मानव सभ्यताको प्रारम्भिक अज्ञानताको परिणाम थिए।

विज्ञानले कसरी ग्रहणको भविष्यवाणी गर्छ ?

आज खगोलशास्त्रीहरूले कम्प्युटर र गणित प्रयोग गरेर सयौं वर्षअघिदेखि ग्रहणको समय, अवधि र स्थान यथार्थ रूपमा बताउन सक्छन्।
उदाहरणका लागि चन्द्रग्रहणको आधारभूत ज्यामिति:

यदि ग्रहण दैवी इच्छा वा चमत्कार हुन्थ्यो भने यसको यति सटीक गणना सम्भव हुने थिएन।
ग्रहणसँग जोडिएका केही भ्रम
भ्रम: ग्रहणले अशुभ असर गर्छ
सत्य: कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन।
भ्रम: ग्रहणका बेला जन्मिएको बच्चा अशुभ हुन्छ
सत्य: जन्म र ग्रहणबीच कुनै सम्बन्ध छैन।
भ्रम: ग्रहणपछि स्नान नगरे पाप लाग्छ
सत्य: यो धार्मिक संस्कार हो, वैज्ञानिक आवश्यकता होइन।
भ्रम: गर्भवती महिलाले ग्रहण हेर्दा बच्चा विकलांग हुन्छ
सत्य: चिकित्सा विज्ञानले यस्तो कुनै सम्बन्ध फेला पारेको छैन।

किन मानिसले अन्धविश्वास बनायो ?

मानिसको दिमाग स्वाभाविक रूपमा डर र रहस्यलाई अर्थ दिन खोज्छ। पहिले विज्ञान थिएन । टेलिस्कोप थिएन । खगोलशास्त्र विकसित थिएन । अचानक उज्यालो चन्द्रमा अन्धकारमा डुब्दा मानिस डराउनु स्वाभाविक थियो। त्यसैले धर्म, मिथक र कथाहरू बने।

ग्रहण : डर होइन, विज्ञान सिक्ने अवसर;

चन्द्रग्रहण ब्रह्माण्डको सुन्दर र प्राकृतिक घटना हो।
यसले:
पृथ्वी गोलो भएको प्रमाण दिन्छ । खगोल विज्ञान बुझ्न मद्दत गर्छ ।
प्रकृतिको गणितीय नियम देखाउँछ । ग्रहणलाई पाप, देवता वा दैवी क्रोधसँग जोड्नु भन्दा विज्ञान, अवलोकन र जिज्ञासाको दृष्टिले हेर्नु आधुनिक सोच हो।

निष्कर्ष;

चन्द्रग्रहण कुनै अलौकिक शक्ति, देवताको रिस वा दानवको खेल होइन। यो सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमाको निश्चित गति र गुरुत्वाकर्षणका कारण हुने पूर्ण प्राकृतिक घटना हो। धर्महरूले अज्ञानताको युगमा ग्रहणबारे अनेक कथा बनाए, तर विज्ञानले तथ्य प्रस्तुत गर्यो। आज आवश्यकता डर फैलाउने होइन, वैज्ञानिक चेतना फैलाउने हो।
ग्रहणलाई पूजा, त्रास र अन्धविश्वासको विषय होइन, ज्ञान र ब्रह्माण्ड बुझ्ने अवसरको रूपमा सबैले लिन जरुरी छ ।