जोसेफ भिस्सारियोनोभिच स्टालिन-मानव इतिहासकै अत्यन्तै दूरदर्शी, दृढ र महान् सर्वहारा वर्गका नायक हुन्। तर, साम्राज्यवादी, पुँजीवादी र संशोधनवादीहरूले इतिहासका पानाहरूमा उनीमाथि निरन्तर हमला गरिरहे। साम्राज्यवादी सञ्चारमाध्यम, बिकाउ इतिहासकार र हलिउड शैलीका फिल्महरूमार्फत उनलाई ‘क्रूर तानाशाह’का रूपमा चित्रित गर्ने नियोजित षड्यन्त्र रचियो।
काल्पनिक कथा र पुँजीवादी भाष्यको पर्दा हटाएर हेर्दा, स्टालिन केवल एउटा नाम मात्र होइनन्; उनी फासिवादलाई धुलो चटाउने युगनिर्माता, समाजवादका सुदृढ रक्षक र विश्व सर्वहारा वर्गका प्रेरणाका स्रोत हुन्।
लामो समय स्टालिनको सुरक्षामा खटिएका उनका अंगरक्षक अलेक्सी निकोलायेभिच रायबिनले आफ्नो पुस्तक “नेक्स्ट टु स्टालिन” (Next to Stalin) मा प्रस्तुत गरेको वस्तुनिष्ठ चित्रणले पुँजीवादी भ्रमको धज्जी उडाउँछ। नजिकबाट अध्ययन गर्दा स्टालिन एक कठोर तानाशाह होइन, यद्यपि सर्वहारा वर्गप्रति समर्पित एक निष्ठावान् क्रान्तिकारी थिए ।
रायबिनका अनुसार, विशाल सोभियत सङ्घको सर्वोच्च शिखरमा पुग्दा पनि स्टालिनको जीवनशैली अत्यन्तै सरल, मितव्ययी र अनुशासित थियो। पुँजीवादी शासकहरू जस्तो विलासिता र तडकभडकलाई उनले घृणा गर्थे।
सादा पहिरन र सादा जीवन: साधारण सोभियत पोसाक, सादा खाना र हजारौँ पुस्तकहरूको अध्ययनमा बित्ने एकान्त समय नै उनको पहिचान थियो।
अहोरात्र सेवा: उनी बिहान १० बजेदेखि राति २-३ बजेसम्म निरन्तर सोभियत जनता, समाजवादको निर्माण र विश्व क्रान्तिको रणनीति बुन्नमा तल्लीन रहन्थे।
अध्ययनशील व्यक्तित्व: उनको कार्यकक्षमा सधैँ दर्शन, अर्थशास्त्र, सैन्य विज्ञान र इतिहासका पुस्तकहरू हुन्थे।
“उहाँको टेबलमा सधैँ गम्भीर अध्ययनका किताबहरू र सर्वहारा वर्गका पत्रहरू हुन्थे। त्यो कोठा शान्त हुन्थ्यो, तर त्यो मौनताभित्र विश्व साम्राज्यवादलाई थरथराउने क्रान्तिकारी विचारको आँधी सल्किरहेको हुन्थ्यो।” -अलेक्सी रायबिन
पुँजीवादीहरूले स्टालिनलाई नकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नुको मुख्य कारण उनीप्रतिको व्यक्तिगत घृणा होइन; बरु उनले गाउँले, पछौटे रुसलाई आणविक र औद्योगिक महाशक्तिमा बदलेको र हिटलरको फासिवादलाई धुलो चटाएको ईर्ष्या हो। उनले विश्वका सम्पूर्ण शोषित-पीडित वर्गलाई पुँजीवादविरुद्ध लड्ने ऐतिहासिक आँट र आधार दिएका थिए।
यस्ता ऐतिहासिक क्षणहरूमा स्टालिन कुनै सामान्य बुर्जुवा शासकजस्तो लाग्दैनथे; बरु उनी मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शनका गम्भीर चिन्तक, सिद्धान्तकार र सोभियत सत्ता तथा युगपरिवर्तनका अद्वितीय योजनाकारजस्ता देखिन्थे
रायबिनका अनुसार, स्टालिनको व्यवहार अत्यन्तै शालीन, गरिमामय र सर्वहारा संस्कृतिका रूपमा अनुकरणीय थियो। उनले आफ्ना अंगरक्षक, सहयोगी वा सामान्य श्रमजीवी वर्गसँग कहिल्यै अहङ्कार वा रुखो व्यवहार गरेनन्।
मर्यादित अनुशासन: उनले सधैँ क्रान्तिकारी अनुशासनको माग गरे, तर कहिल्यै कसैको अनादर गरेनन्।
गम्भीर नियन्त्रण र दृष्टिकोण: उनी विरलै हाँस्थे, र त्यो हाँसो पनि सोभियत सत्ता रक्षाको गम्भीर दायित्व र नियन्त्रणभित्र हुन्थ्यो।
वर्ग-सचेत सतर्कता: साम्राज्यवादी षड्यन्त्र, भित्री गद्दार र संशोधनवादी हमलाका बीचबाट क्रान्तिलाई जोगाउनु परेकाले उनले सम्बन्धहरूमा एक मर्यादित क्रान्तिकारी दूरी कायम राखे।
“म विश्वास एकपटक गर्छु, दोहोर्याउँदिन-त्यो पनि कडा वर्ग-परीक्षणपछि मात्र।” -जोसेफ स्टालिन
यो कथन केवल व्यक्तिगत स्वभाव थिएन; बरु विश्व साम्राज्यवादी घेराबन्दीभित्र सोभियत सत्ता बचाउनुपर्ने क्रान्तिकारी नेताको उच्च राजनीतिक परिपक्वता र कठोर वर्ग-सचेतनाको मूल सूत्र थियो।
स्टालिन केवल सैन्य वा प्रशासनिक प्रमुख मात्र थिएनन्, उनी मार्क्सवादी-लेनिनवादी दर्शनका गम्भीर अध्येता र व्याख्याता पनि थिए। इतिहास, द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद, राजनीतिक अर्थशास्त्र र युद्धकला उनका नियमित अध्ययनका विषय थिए।
अथाह अध्ययन: उनले हजारौँ पुस्तकहरू गहिरोसँग अध्ययन गरेका थिए। तिनै मार्क्सवादी अध्ययनका आधारमा उनले सोभियत सङ्घको औद्योगिकीकरण र कृषि सामूहिकीकरणको ऐतिहासिक दृष्टिकोण तयार पारे।
वैचारिक श्रेष्ठता: उनी मान्यता राख्थे कि-“वर्ग-शत्रुलाई केवल भौतिक हतियारले मात्र होइन, वैचारिक गहिराइ र मार्क्सवादी सिद्धान्तको श्रेष्ठताले पराजित गर्नुपर्छ।”
त्यसैले, उनले सोभियत नेतृत्वमा छँदा भाषणबाजीमा होइन, निरन्तर अध्ययन, चिन्तन र गम्भीर विश्लेषणमा आधारित भएर मात्र ऐतिहासिक निर्णयहरू लिने गर्थे।
जोसेफ स्टालिन-एउटा यस्तो क्रान्तिकारी नाम, जसले सोभियत धर्तीमा क्रान्तिको सफल प्रयोग मात्र गरेनन्, बरु पूँजीवादी घेराबन्दीलाई तोड्दै समाजवादी राष्ट्रनिर्माणको व्यावहारिक दिशा समेत दिए। सार्वजनिक जीवनमा फासिवादविरुद्धको कमाण्डर बनेका स्टालिन, निजी जीवनमा पनि त्यत्तिकै निष्ठावान्, अनुशासित र सिद्धान्तमा सम्झौता नगर्ने सर्वहारा नायक थिए।
दोस्रो विश्वयुद्धको महान् देशभक्तिपूर्ण युद्ध (Great Patriotic War) को समयमा स्टालिनले देखाएको ऐतिहासिक अडानले उहाँको सर्वहारा निष्ठाको सर्वोच्च उचाइलाई पुष्टि गर्छ। जब उनका जेठा छोरा याकभ (Yakov) जर्मनीको नाजी सेनाको कब्जामा परे, तब हिटलरले उनलाई जर्मन फिल्ड मार्शल फान पोलससँग सट्टापट्टा गर्ने प्रस्ताव राख्यो।
तर स्टालिनले बिना कुनै हिचकिचाहट त्यो प्रस्तावलाई ठाडै अस्वीकार गरिदिए। उनले आफ्ना कमाण्डरहरूसामु ऐतिहासिक घोषणा गरे:
”एउटा साधारण सिपाहीलाई म कुनै फिल्ड मार्शलसँग साट्न सक्दिनँ। सोभियत सङ्घका लाखौँ सिपाहीहरू जस्तै मेरा छोरा पनि सोभियत मातृभूमिकै एक सिपाही हुन्। म वा मेरो परिवार विशेष होइन।”
बुर्जुवा र पश्चिमा इतिहासकारहरूका लागि यो निर्णय ‘कठोरता’ लाग्न सक्छ, तर मार्क्सवादी-लेनिनवादी दृष्टिकोणबाट यो निजी मोहभन्दा माथि सोभियत राष्ट्र, सर्वहारा वर्ग र क्रान्तिप्रतिको सर्वोच्च त्याग र निष्ठाको प्रतीक थियो।
अंगरक्षक रायबिनका अनुसार, स्टालिनलाई कुनै काल्पनिक भगवान् वा पौराणिक पात्रका रूपमा होइन, यद्यपि एक गम्भीर, दृढ र विचारशील मार्क्सवादी क्रान्तिकारीका रूपमा बुझ्नुपर्छ। उनको जीवनको एक मात्र लक्ष्य-विश्व साम्राज्यवादी घेराबन्दीलाई तोड्दै शक्तिशाली सोभियत समाजवादी राष्ट्रको निर्माण र सर्वहारा वर्गको सत्तालाई सुरक्षित गर्नु थियो।
भविष्यद्रष्टा नेतृत्व: उनका हरेक निर्णयहरू पूँजीवादलाई परास्त गर्दै वैज्ञानिक समाजवाद स्थापना गर्ने दिशातर्फ लक्षित थिए।
सर्वहारा अनुशासन: उनको अभेद्य अनुशासन, आत्मनियन्त्रण र कठोर ऐतिहासिक निर्णय लिने आँटले नै सोभियत धर्तीलाई नाजी फासिवादको पञ्जाबाट बचायो र उनलाई विश्व इतिहासकै महान् ‘युगनिर्माता’ बनायो।
सन् १९२४ मा क्रान्तिका महानायक लेनिनको भौतिक अवसानपछि सोभियत कम्युनिष्ट पार्टी (बोल्शेविक) भित्र ठूलो वैचारिक सङ्घर्ष सुरु भयो। ट्रोट्स्कीको दक्षिणपन्थी-अवसरवादी र निराशावादी लाइन, एवं जिनोभिएभ, कामेनेभ र बुखारिनका गैर-मार्क्सवादी विचारहरूले क्रान्तिलाई नै जोखिममा पारिरहेका थिए। यस्तो जटिल परिस्थितिमा स्टालिनले कम बोल्ने, धेरै बुझ्ने: बोल्शेविक पार्टी र जनताको नाडी छामेर धैर्यतापूर्वक सर्वहारा वर्गको हितमा रणनीति बनाए।
पार्टी सुदृढीकरण: पार्टीभित्रका संशोधनवादी र गुटबन्दी गर्ने तत्त्वहरूलाई वैचारिक रूपमा परास्त गर्दै लेनिनवादी सिद्धान्तको रक्षा गरे।
समाजवादी निर्माण: ‘एकै देशमा समाजवादको विजय’ को लेनिनवादी नीतिलाई लागू गर्दै सोभियत सङ्घलाई तीव्र औद्योगिकीकरण, वैज्ञानिककरण र कृषि सामूहिकीकरणको बाटोमा अगाडि बढाए।
रायबिनका शब्दमा:
”हरेक महत्वपूर्ण बैठकपछि स्टालिन गम्भीर चिन्तनमा डुब्थे। त्यो मौनता क्षणभरमै सर्वहारा वर्गको विजय गराउने रणनीतिक योजनामा बदलिन्थ्यो। उहाँको निर्णय तात्कालिक प्रतिक्रिया होइन, सोभियत सङ्घको दीर्घकालीन सुरक्षानीतिको उपज हुन्थ्यो।”
स्टालिनले मार्क्सवादी-लेनिनवादी विचारधारालाई सिद्धान्तमा मात्र सीमित राखेनन्, बरु त्यसलाई सोभियत सङ्घको केन्द्रीय नीति निर्माण र समाजवादी संरचनामा व्यावहारिक रूपमै लागू गरे।
सन् १९२८ मा स्टालिनले ऐतिहासिक ‘पञ्चवर्षीय योजना’ (Five-Year Plan) को घोषणा गरे। यसको मुख्य उद्देश्य पछाडि परेको, कृषिप्रधान सोभियत सङ्घलाई छोटो समयमै विश्वकै शक्तिशाली औद्योगिक र सैन्य राष्ट्रमा रूपान्तरण गर्नु थियो।
औद्योगिक महाशक्ति: सन् १९२८ देखि १९४० को छोटो अवधिमै सोभियत सङ्घ विश्वको दोस्रो ठूलो औद्योगिक महाशक्ति बन्यो।
सर्वहारा अनुशासन: साम्राज्यवादी आक्रमणको खतरालाई मध्यनजर गर्दै श्रमिक वर्गको उच्च अनुशासन र राष्ट्रिय प्राथमिकतालाई पहिलो शर्त बनाइयो।
भविष्यद्रष्टा कमाण्डर: रायबिनका अनुसार, स्टालिनले विकासलाई केवल आर्थिक नीति होइन, बरु सोभियत धर्ती रक्षाको ‘क्रान्तिकारी मोर्चा’ का रूपमा हेर्थे। उनी रातभर जागा बसेर वैज्ञानिक, इन्जिनियर र परियोजनाका फाइलहरू स्वयं अनुगमन गर्थे।
म्याग्निटोगोर्स्क (Magnitogorsk) औद्योगिक परियोजनाको फाइल अध्ययन गर्ने क्रममा उनले भनेका थिए:
”यो केवल सामान्य फ्याक्ट्री मात्र होइन, यो साम्राज्यवादी र फासिवादी आक्रमणविरुद्ध सोभियत मातृभूमिको अभेद्य रक्षाकवच हो।”
समाजवादी औद्योगिकीकरणलाई सफल बनाउन र गाउँमा रहेको सामन्ती/पुँजीवादी शोषण अन्त्य गर्न स्टालिनले कृषि सामूहिकीकरण (Collectivization) को नीति लागू गरे। व्यक्तिगत जमिनलाई सामूहिक फार्म (कोलखोज) मा रूपान्तरण गरियो।
कुलाक वर्गको अन्त्य: क्रान्ति र सोभियत सत्तालाई भित्रैबाट ध्वस्त पार्न खोज्ने शोषक ‘कुलाक’ (धनी जमिनदार/बिचौलिया) वर्गको प्रतिरोधलाई सर्वहारा वर्गको अधिनायकत्वमार्फत कडा रूपमा दबाइयो।
वैचारिक शुद्धीकरण: रायबिनका अनुसार स्टालिन अत्यन्तै दृढ र स्थिर थिए। स्टालिनले स्पष्ट भनेका थिए: ”हाम्रा वर्ग-शत्रुहरू भूमिगत रूपमा क्रान्तिविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेका छन्। हामीले अन्नको उत्पादन मात्र होइन, समाजवादी विचार र वर्ग-सचेतनाको पनि निर्माण गरिरहेका छौँ।”
”हाम्रा वर्ग-शत्रुहरू भूमिगत रूपमा क्रान्तिविरुद्ध षड्यन्त्र गरिरहेका छन्। हामीले अन्नको उत्पादन मात्र होइन, समाजवादी विचार र वर्ग-सचेतनाको पनि निर्माण गरिरहेका छौँ।”
सन् १९३९ मा जर्मनीसँग गरिएको ‘मोलोटोभ-रिबेन्ट्रोप सम्झौता’ (Molotov-Ribbentrop Pact) स्टालिनको उच्च रणनीतिक एवं कूटनीतिक चातुर्यताको परिणाम थियो।
समय किन्ने रणनीति: पश्चिमा पुँजीवादी देशहरू (ब्रिटेन, फ्रान्स) ले नाजी जर्मनीलाई सोभियत सङ्घमाथि आक्रमण गर्न उकासिरहेका थिए। स्टालिनले यो खतरालाई पहिल्यै बुझेर जर्मनीसँग अनाक्रमण सम्झौता गरी सोभियत सेनाको तयारीका लागि अमूल्य समय प्राप्त गरे।
द्वन्द्वात्मक निर्णय: रायबिनका अनुसार, नाजीहरूसँगको यो सम्झौता सैद्धान्तिक रूपमा अप्रिय भए पनि सोभियत सङ्घ र विश्व समाजवाद बचाउनका लागि यो एउटा मास्टरस्ट्रोक (Masterstroke) थियो।
स्टालिनको नेतृत्व कालको अन्त्यसम्ममा सोभियत सङ्घ एक पछाडि परेको देशबाट रूपान्तरित भई विश्वकै अभेद्य सैन्य, औद्योगिक र वैज्ञानिक महाशक्ति बनिसकेको थियो। यसले अमेरिकी साम्राज्यवादसँग जुध्न सक्ने विश्वव्यापी समाजवादी शिविरको निर्माण गर्यो।
तर यो रूपान्तरण कसरी सम्भव भयो? रायबिनका शब्दमा:
”यो मानव इतिहासकै सबैभन्दा कठोर र अनुशासित समाजवादी निर्माण थियो-जहाँ हरेक औद्योगिक इँटासँगै सोभियत श्रमजीवी जनताको भविष्य र विश्व क्रान्तिको आधारशिला कोरिएको थियो।”
साम्राज्यवादी घेराबन्दी, नाजी फासिवादको विनाशकारी आक्रमण र भित्री संशोधनवादी षड्यन्त्रका बीच सोभियत धर्तीको रक्षा गर्नु कुनै सामान्य काम थिएन। यसका लागि लिइएका कठोर निर्णयहरू व्यक्तिगत सनक नभई सोभियत मातृभूमि र सर्वहारा वर्गको अस्तित्व रक्षाका लागि चालिएका ऐतिहासिक कदमहरू थिए।
दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी हिटलरलाई परास्त गर्ने मुख्य नायक, शीतयुद्धको सुरुवात र विश्व साम्राज्यवादी शक्तिहरूसँगको वैचारिक सङ्घर्षमा स्टालिनको भूमिका निर्णायक थियो।
अलेक्सी रायबिनले आफ्नो पुस्तक “नेक्स्ट टु स्टालिन” (Next to Stalin) मा युद्धकालीन तनाव, गोप्य रणनीति र ऐतिहासिक निर्णयहरूका बिच एउटा यस्तो स्टालिनको चित्रण गरेका छन्-जो बुर्जुवा इतिहासकारहरूका भ्रमपूर्ण किताबहरूभन्दा कयौँ गुना गम्भीर, द्वन्द्वात्मक र क्रान्तिकारी लाग्छन्।
रायबिनको यो आत्मसंस्मरण केवल एउटा अंगरक्षकको निजी अनुभव मात्र होइन; यो २०औँ शताब्दीका सबैभन्दा प्रभावशाली र दूरदर्शी सर्वहारा नेता जोसेफ स्टालिनको भित्री संसार र सोभियत इतिहासको प्रत्यक्ष, वस्तुनिष्ठ दस्तावेज हो।
रणनीतिक मौनता र सैद्धान्तिक निष्ठा: रायबिनले स्टालिनको रणनीतिक मौनताको शक्ति, वैचारिक द्वन्द्व र समाजवादी निर्माणको कठोरतालाई जीवन्त रूपमा उतारेका छन्।
इतिहासको वास्तविक चित्रण: रायबिनको कलमले स्टालिनलाई न त कुनै बुर्जुवा-काल्पनिक देवता बनाउँछ, न त साम्राज्यवादीहरूले जस्तै घृणास्पद पात्र; बरु इतिहासको एक जटिल, दृढ, र ऐतिहासिक सर्वहारा नायकका रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।
अन्ततः, यो कृति इतिहासका अध्येता, राजनीतिशास्त्री, अनुसन्धानकर्ता र मार्क्सवादी-लेनिनवादी विचारधाराको मनोविज्ञान तथा वर्ग-सङ्घर्ष बुझ्न चाहने हरेक क्रान्तिकारीका लागि एक अमूल्य र अनिवार्य दस्तावेज हो। स्टालिनलाई बुझ्नु भनेको २०औँ शताब्दीको समाजवादी क्रान्ति र साम्राज्यवादी षड्यन्त्रको वास्तविक इतिहासलाई बुझ्नु हो।
